Akademik Atama Kriterleri Değiştiğinde Hangi Tarihli Ölçütler Uygulanır?

Akademik yükseltilme ve atama ölçütleri değiştiğinde uyuşmazlık çoğu kez adayın puanından önce, hangi kriter metninin uygulanacağı noktasında doğar. Senato kararının tarihi, YÖK onayı, kriterin yürürlük günü, kadronun ilanı ve başvurunun tamamlandığı tarih birbirinden farklı olabilir. Bu tarihlerden yalnız birine bakılarak doğru metne ulaşılamaz.

İstanbul Üniversitesinin 1 Haziran 2026 tarihinde yürürlüğe giren Akademik Yükseltilme ve Atama Kriterleri açık bir örnektir. Kriterlerin 17. maddesi, bu tarihten önce ilan edilmiş öğretim üyesi kadrolarında önceki ölçütlerin uygulanacağını düzenler. Dolayısıyla jüri raporu ve atama kararı Haziran 2026’dan sonra verilmiş olsa bile, 31 Mayıs 2026 veya daha önce ilan edilen kadro yeni puan tablosuna göre değerlendirilemez.

Bu tarih yalnız İstanbul Üniversitesi bakımından ve kendi geçiş hükmü çerçevesinde geçerlidir. Başka bir üniversitedeki uyuşmazlıkta o kurumun YÖK tarafından onaylanan metni, yürürlük maddesi ve varsa geçiş hükmü ayrıca incelenmelidir.

Üniversitelerin ek atama koşulu belirleme yetkisi

Doktor öğretim üyesi, doçent ve profesör kadrolarına atanmanın temel şartları 2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu’nun 23, 24 ve 26. maddelerinde düzenlenir. Üniversiteler bu kanuni şartlara ek ölçüt koyabilir. Ancak bu yetki sınırsız değildir.

Kanuna göre ek koşullar Yükseköğretim Kurulunun onayından geçmiş olmalı; bilimsel kaliteyi artırma amacına yönelmeli; bilim veya sanat disiplinleri arasındaki farklılıkları gözetmeli ve objektif, denetlenebilir nitelik taşımalıdır. Öğretim Üyeliğine Yükseltilme ve Atanma Yönetmeliği de adayın, üniversitenin bu şekilde belirlenip YÖK tarafından onaylanmış ek koşullarını sağlamasını genel atama şartları arasında sayar.

Senatonun kriter kabul etmiş olması yeterli değildir. Fakülte kurulunun, bölüm başkanlığının veya ön değerlendirme komisyonunun onaylı metinde bulunmayan yeni bir asgari koşul ihdas etmesi de mümkün değildir. Kurumsal teamül, açıklama yazısı ya da geçmiş uygulama; yayımlanmış ve onaylanmış kriterin yerine geçemez.

Ek koşullar, Kanundaki asgari şartları da ortadan kaldırmaz. Doçent kadrosuna başvuruda doçentlik unvanı, profesörlüğe yükseltilmede ilgili bilim alanında doçentlikten sonra en az beş yıl çalışma gibi koşullar kanundan kaynaklanır. Üniversitenin yayın, proje, puan veya yabancı dil ölçütleri bunlara eklenir.

Kabul, onay, yürürlük ve ilan tarihleri

Yeni kriterin uygulanabilir hâle gelmesi tek bir işlemle açıklanamaz. Önce senato metni kabul eder. Ardından Kanunun aradığı YÖK onayı alınır. Metin, onay tarihinden daha ileri bir yürürlük günü belirleyebilir. Son olarak geçiş hükmü, yeni ölçütün hangi kadro ilanlarına uygulanacağını gösterir.

Senato tarafından kabul edilip henüz YÖK onayı almamış bir taslak aday aleyhine uygulanamaz. YÖK onayı verilmiş olsa bile metinde sonraki bir yürürlük tarihi öngörülmüşse, o tarihe kadar önceki kriterler uygulanmaya devam eder. Üniversitenin internet sayfasındaki duyuru da onayın veya açık yürürlük hükmünün yerini tutmaz.

Bu ayrım hukuki güvenlik bakımından önemlidir. Aday, başvuracağı kadronun ölçütlerini önceden görebilmeli ve akademik faaliyetlerini buna göre düzenleyebilmelidir. Yayımlanmamış, onaylanmamış veya yürürlüğe girmemiş bir şartın devam eden başvuruya uygulanması; Anayasa’nın 2. maddesinden doğan belirlilik ve öngörülebilirlik ilkeleriyle bağdaşmaz.

İstanbul Üniversitesi bakımından 1 Haziran 2026 sınırı

İstanbul Üniversitesi Kriterlerinin 17. maddesi, yeni metnin 1 Haziran 2026’da yürürlüğe gireceğini ve bu tarihten önce ilan edilen öğretim üyesi kadrolarında yürürlükteki eski kriterlerin uygulanacağını açıkça düzenler. Aynı madde, 17 Mart 2022 tarihli Senato kararıyla kabul edilen önceki kriterlerin ve bunlarda yapılan değişikliklerin 31 Mayıs 2026’da yürürlükten kalktığını belirtir.

Bu hükme göre belirleyici olay kadronun ilanıdır. Örneğin 29 Mayıs 2026’da ilan edilen kadronun başvuruları Haziran ayında alınsa dahi eski kriterler uygulanır. Buna karşılık 2 Haziran 2026’da ilan edilen kadro, aday dosyasını daha önce eski ölçütlere göre hazırlamış olsa bile yeni kriterlere tabidir.

Değerlendirme kurulunun toplantı günü, jüri raporunun tarihi veya rektörün atama kararı açık geçiş hükmündeki ilan tarihinin yerine geçirilemez. Üniversite de yeni metni bilimsel bakımdan daha güncel bulduğu gerekçesiyle eski ilana uygulayamaz.

Başka üniversitelerde aynı yöntem izlenmekle birlikte aynı tarih kullanılmaz. Kimi kurum ilan tarihini, kimi başvuru tarihini veya belirli bir akademik yılı esas alan geçiş hükmü koyabilir. Açık bir geçiş kuralı yoksa metnin yürürlük tarihi, ilanın içeriği ve hukuki güvenlik ilkesi birlikte değerlendirilir.

Kadro hangi tarihte ilan edilmiş sayılır?

Öğretim Üyeliğine Yükseltilme ve Atanma Yönetmeliğine göre öğretim üyesi kadroları Resmî Gazete’de ve üniversitenin internet ana sayfasında rektörlükçe ilan edilir; adaylara en az on beş günlük başvuru süresi tanınır. Bölüm kurulunun kadro talebi, rektörlük oluru veya ilanın Resmî Gazete’ye gönderildiği gün, adaylara yöneltilmiş ilan tarihi değildir.

Resmî Gazete ile üniversite sayfasındaki yayım tarihleri farklıysa her iki kayıt da saklanmalıdır. Resmî Gazete yayımı kadro ilanının resmî görünürlük kazandığı temel kayıt olmakla birlikte, üniversite sitesindeki gecikme adaylara tanınan başvuru süresinin fiilen kullandırılıp kullandırılmadığı yönünden ayrıca önem taşıyabilir.

Düzeltme ilanında ise değişikliğin kapsamı incelenir. Basit yazım yanlışının giderilmesi ile anabilim dalı, kadro unvanı, özel şart veya son başvuru tarihinin değiştirilmesi aynı nitelikte değildir. Aday çevresini ve başvuru iradesini etkileyen esaslı bir düzeltme yeni ilan niteliği kazanabilir; salt maddi hatada ilk ilan tarihi korunabilir.

Devam eden başvuruda kriter değiştirilebilir mi?

Kadro ilanıyla birlikte başvurunun hukuki çerçevesi belirlenir. Aday, ilanda yer alan genel ve özel şartlara göre dosyasını hazırlar. İlan yayımlandıktan sonra puan kategorisinin, indeks listesinin, zorunlu yayın sayısının veya proje şartının değiştirilmesi eşitlik ve belirlilik sorunu doğurur.

Geçiş hükmü varsa öncelikle o hüküm uygulanır. Eski ve yeni metnin aday lehine görülen bölümlerinin bir araya getirilmesi de mümkün değildir. Eski kriterdeki düşük yayın eşiği ile yeni kriterdeki yüksek puan katsayısının aynı dosyada kullanılması, YÖK onayından geçmiş hiçbir metne dayanmayan karma bir sistem oluşturur.

Adayın, kural olarak başvuru süresinin son gününde bütün koşulları taşıması gerekir. Süre bittikten sonra yayımlanan bir eserin dosyaya eklenmesi, ilan ya da kriter açıkça izin vermedikçe kabul edilemez. Buna karşılık eser başvuru tarihinde yayımlanmış olduğu hâlde veri tabanına daha sonra işlenmişse maddi durum; DOI, çevrim içi yayım, cilt-sayı ve dergi kayıtlarıyla saptanır. Veri tabanındaki güncel görünüm, geçmişte tamamlanan yayımı tek başına ortadan kaldırmaz.

Yeniden atamalarda yeni kriter sorunu

Doktor öğretim üyesinin ilk ataması ile görev süresi sonundaki yeniden ataması ayrı işlemlerdir. Yeni kriter yürürlüğe girdikten sonra yapılacak yeniden atamada güncel metnin uygulanması mümkün olabilir. Ancak ölçüt, yürürlüğe girmesinden önceki görev döneminde tamamlanması gereken yayın veya proje yükümlülüğü getiriyorsa geriye yürüme sorunu ayrıca değerlendirilmelidir.

Akademisyenin önceki dönemde bilmesi ve yerine getirmesi mümkün olmayan bir şartın açık geçiş düzenlemesi olmadan geçmişe uygulanması hukuki güvenliği zedeler. Buna karşılık ilk atamada eski kriterin uygulanmış olması, sonraki her yeniden atamada da aynı metnin kullanılacağı yönünde kazanılmış hak vermez. Görev süresinin başlangıç ve bitişi ile kriterin onay, duyuru ve yürürlük tarihleri aynı kronolojide ele alınmalıdır.

Genel kriter, özel ilan şartı ve jüri raporu

Üniversitenin yükseltilme ve atama kriterleri, kadro türü ve bilim alanı için genel eşikleri gösterir. İlanın özel şartı belirli kadronun akademik ihtiyacını tarif eder. Jüri ise adayın bilimsel çalışmalarını ilgili mevzuat ve ilan çerçevesinde değerlendirir. Bu üç aşama birbirinin yerine geçemez.

Ön değerlendirme komisyonu maddi puan hatasını düzeltebilir; fakat yayımlanmamış indeks listesi, yeni katsayı veya “yerleşik uygulama” adı altında ek bir koşul kuramaz. İlanın özel şartı da belirli bir kişiyi tarif edecek kadar daraltılamaz; akademik birimin gerçek ihtiyacıyla nesnel bağ taşımalıdır.

Danıştay Sekizinci Dairesinin akademik atama uyuşmazlıklarındaki yaklaşımı, sayısal puanın tek başına atama hakkı doğurmadığını; buna karşılık belirgin akademik farkın ve adayların çalışmalarının gerekçesiz bırakılmayacağını gösterir. Jüri yalnız “uygun görülmüştür” veya “yetersiz bulunmuştur” demekle yetinmemeli; adayın çalışmalarını ilan ve kriterlerle ilişkilendiren bilimsel bir açıklama kurmalıdır.

Ret işleminin hangi aşamaya dayandığı da açık olmalıdır. “Kriterleri karşılamamaktadır” ibaresi, hangi yayının neden puan dışı bırakıldığını veya hangi özel şartın sağlanmadığını göstermiyorsa etkili yargısal denetimi zorlaştırır. Mahkeme jüri yerine geçerek aday seçmez; doğru kriterin uygulanıp uygulanmadığını, komisyon ve jürinin yetkisini, gerekçenin dosyayla bağını ve takdir yetkisinin kamu yararı ile eşitlik sınırlarında kullanılıp kullanılmadığını inceler.

Dosyada bulunması gereken kayıtlar ve dava süresi

Kriter değişikliğine ilişkin bir dosyada eski ve yeni metinlerin senato kabulü, YÖK onayı, duyuru, yürürlük ve yürürlükten kalkma tarihleri saklanmalıdır. Kadronun Resmî Gazete ve üniversite sitesindeki ilanları, varsa düzeltme ilanı, başvuru teslim kaydı, ön değerlendirme, jüri raporları, kurul kararı ve tebliğ belgesi de aynı kronolojiye eklenmelidir.

Bilimsel faaliyetlerin yalnız özgeçmişte yazılı olması yeterli değildir. Makalelerde kabul, çevrim içi yayım ve cilt-sayı tarihleri; indeks kaydı ve yazar rolü; projelerde destek, görev ve tamamlanma belgeleri; patent ve tasarımda başvuru ile tescil kayıtları ayrılmalıdır. Kriter “tescil” arıyorsa salt başvuru belgesi şartı karşılamaz.

Atama veya başvurunun reddi işlemine karşı özel süre öngörülmemişse, 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu’nun 7. maddesi uyarınca yazılı bildirimi izleyen günden itibaren altmış gün içinde iptal davası açılır. Kriter metni düzenleyici işlem niteliğindeyse, bu düzenlemeye dayalı bireysel işlemin kurulması üzerine hem uygulama işlemi hem de dayanağı olan düzenleyici işlem dava konusu edilebilir.

İdareye sunulan her dilekçe dava süresini durdurmaz. 2577 sayılı Kanun’un 11. maddesi kapsamında işlemin kaldırılması, geri alınması veya değiştirilmesi talebiyle süresinde yapılan başvuru durdurucu etki doğurabilir; salt bilgi veya belge istemi aynı sonucu doğurmayabilir. Kararın bildirim tarihi ile idari başvuruların evrak kayıtları birlikte korunmalıdır.

Akademik atama uyuşmazlığında puan hesabına geçmeden önce uygulanacak metnin belirlenmesi gerekir. Dosyayı inceleyen akademik atama avukatı, kadro ilanını yalnız özel şartlar yönünden değil; kriterin YÖK onayı, yürürlük ve geçiş hükümleri, faaliyet tarihleri ve jüri gerekçesiyle birlikte okur. Üniversite ve YÖK işlemlerinde bilimsel takdire tanınan alan, sonradan şart eklenmesine veya farklı dönem metinlerinin tek bir değerlendirmede birleştirilmesine hukuki dayanak oluşturmaz.