Doçentlik Başvurusunda Yağmacı ve Şaibeli Dergiler: Puanlama, Beyan ve Etik İnceleme

Doçentlik dos­ya­sın­daki bir yayının yağmacı veya şaibeli dergide yayım­lan­dı­ğı­nın ileri sürülmesi, aday açısından yalnızca puan hesabını ilgi­len­dir­mez. Yayının hangi bölümde bil­di­ril­diği, hangi şartın kar­şı­lan­ma­sında kul­la­nıl­dığı ve aday hakkında ayrıca bir etik isnadının bulunup bulun­ma­dığı da önem taşır.

Ücret alınması, bir yayının puan­la­maya kabul edil­me­mesi ve bilimsel etik ihlali bir­bi­rin­den ayrı değer­len­di­ril­me­li­dir. Sağlıklı bir hukuki inceleme, dergi hak­kın­daki genel kanaatten önce uygu­la­na­cak kuralı, ilgili dönemi ve somut belgelere dayanan gerekçeyi belir­le­meyi gerek­ti­rir.

Ücret alan her dergi yağmacı veya şaibeli sayılır mı?

Bir derginin yazardan ücret istemesi tek başına yeterli bir açıklama değildir. Ücretin hangi işlem için talep edildiği, derginin yayın modeli, indeks ve çeyreklik bilgisi ile ilgili düzen­le­me­deki istis­na­lar birlikte ince­len­me­li­dir. Açık erişim, editöryal işlem ve basım ücreti aynı kavramlar değildir. Dosyada yalnız banka dekon­tu­nun bulunması, bu soruların tamamını cevap­la­maz.

Bu nedenle adaydan öncelikle ücret poli­ti­ka­sı­nın ilgili tarihteki metni, kabul yazısı ve ödeme yazış­ma­ları istenir. Derginin bugün internet sitesinde yer alan açık­la­ması ile makalenin gön­de­ril­diği tarihte uygulanan koşullar farklı olabilir. İnce­le­mede bu deği­şik­lik görünür hale geti­ril­me­li­dir.

Q1, Q2, Q3 ve Q4 dergiler bakımından ayrım

Web of Science kap­sa­mın­daki der­gi­lerde çeyreklik sınıfı ile ücret poli­ti­kası birlikte değer­len­di­ri­lir. Q1, Q2 ve Q3 dergiler ile Q4 dergiler aynı kurala tabi değildir. Yük­se­köğ­re­tim Genel Kurulunun 30 Aralık 2021 tarihli kara­rın­daki ayrım şöyledir:

Ücretli Q4 dergideki kurumsal istisna; yalnız ilgili bilim alanı men­sup­la­rı­nın üye ola­bil­diği bir branş der­ne­ği­nin, üni­ver­si­te­nin, ens­ti­tü­nün veya bilimsel bir kurumun yayın organı olmayı esas alır. Yalnızca “üni­ver­si­teyle bağ­lan­tılı” denilmesi ya da eski bir yayın tarihinin gös­te­ril­mesi, diğer koşul­la­rın ince­len­me­sini gereksiz kılmaz.

İndeks kaydı ve çeyreklik bilgisi nasıl belgelenmeli?

“Dergi Q2” şek­lin­deki tek satırlık bir açıklama yerine; derginin tam adı, ISSN bilgisi, veri tabanı, değer­len­dirme yılı ve konu kate­go­risi birlikte gös­te­ril­me­li­dir. Journal Citation Reports sis­te­min­deki çeyreklik, derginin etki faktörüne göre kendi konu kate­go­ri­sin­deki konumunu gösterir. Aynı derginin farklı kate­go­ri­lerde farklı çey­rek­lik­lerde bulu­na­bil­mesi nedeniyle, yalnız “Q2” kaydı sunulması yeterli bir açıklama oluş­tur­maz. Farklı veri taban­la­rın­daki gös­ter­ge­le­rin aynı sonucu verdiği var­sa­yıl­ma­ma­lı­dır.

İtiraz dos­ya­sında kul­la­nı­lan ekran görün­tü­sü­nün hangi yılı ve hangi kaydı gös­ter­diği anla­şıl­ma­lı­dır. İsim deği­şik­liği, farklı ISSN veya benzer isimli başka bir dergi söz konusuysa eşleş­tirme ayrıca açıklanır. Derginin kendi tanıtım say­fa­sın­daki indeks logosuyla yeti­nil­me­mesi, kayıt­la­rın ilgili veri taba­nın­dan doğ­ru­lan­ması uygun olur.

Çeyreklik sis­te­minde yer almayan bir dergi hakkında da yalnız bu eksik­lik­ten hareketle olumlu veya olumsuz sonuç çıka­rıl­ma­ma­lı­dır. Derginin tabi olduğu ölçütler ve baş­vu­ru­nun ilgili dönem koşulları ayrıca belir­len­me­li­dir.

Özgeçmiş ve eserler listesi ile beyanname aynı işlevi görmez

Yağmacı veya şaibeli olarak tanım­la­nan der­gi­lerde yayım­lan­mış makaleler, yayın tarihine bakıl­mak­sı­zın özgeçmiş ve eserler lis­te­sinde gös­te­ri­lir; ancak başvuru şart­la­rını kar­şı­la­mak üzere beyan­na­mede kul­la­nı­la­maz. Eser lis­te­si­nin amacı adayın yayın geçmişini bildirmek, beyan­na­me­nin amacı ise başvuru koşul­la­rını hangi eserlerle sağ­la­dı­ğını ortaya koymaktır.

Bu ayrım uygu­la­mada önemlidir: “Puan iste­mi­yo­rum” düşün­ce­siyle yayını eserler lis­te­sin­den de çıkarmak doğru bir dosya hazırlama yöntemi değildir. Yayının dosyada bil­di­ril­mesi ile belirli bir başvuru şartını veya puanı kar­şı­la­mak üzere kul­la­nıl­ması farklı işlem­ler­dir. Önce adayın gerçekte neyi, hangi bölümde beyan ettiği tespit edil­me­li­dir.

Yayın puanlamadan çıkarılırsa başvuru mutlaka başarısız mı olur?

Bu soruya yalnız yayının tar­tış­malı olması üzerinden cevap verilemez. Yayının çıka­rıl­ması halinde kalan puan yeniden hesap­lan­malı; ayrıca zorunlu yayın türleri, alt koşullar, başlıca yazarlık ve ilgili temel alanın diğer gerekleri bakı­mın­dan dosyanın durumu ince­len­me­li­dir. Toplam puanın yeterli görünmesi, bütün alt şartların sağ­lan­dı­ğını tek başına göstermez.

Örneğin tar­tış­malı makale çıka­rıl­dı­ğında toplam puanı yeterli kalan bir aday, belirli bir yayın kate­go­ri­sin­deki zorunlu koşulu başka eserlerle kar­şı­la­ya­ma­ya­bi­lir. Başka bir dosyada ise hem toplam puan hem ilgili alt koşullar koru­na­bi­lir. Bu iki ihtimalin aynı gerek­çeyle ele alın­ma­ması gerekir.

Puan­la­maya ilişkin itiraz, somut bir hesap tab­lo­suyla des­tek­len­me­li­dir. Tabloda yayının beyan edildiği madde, ona verilen puan, itiraz konusu değer­len­dirme ve bu değer­len­dirme değiş­ti­ğinde dosyanın nasıl etki­len­diği birlikte gös­te­ri­le­bi­lir. Baş­vu­ru­nun devamı veya sonucu, yalnız bu hesapla değil, tesis edilen işlemin niteliği ve diğer değer­len­dir­me­lerle birlikte ele alınır.

Puanlama uyuşmazlığı ile etik ihlal isnadı nasıl ayrılır?

Bir yayının doçentlik şart­la­rında kul­la­nı­la­bi­lir­liği tar­tı­şı­lır­ken, adayın ayrıca hangi dav­ra­nışla etik kurala aykırı hareket ettiğinin ileri sürüldüğü açık olmalıdır. Yayın niteliği konu­sun­daki görüş ayrılığı, yanlış indeks beyanı, eksik bildirim veya başka bir etik iddia aynı başlık altında belirsiz bıra­kıl­ma­ma­lı­dır.

Akademik atama ve yük­selt­me­lerde yayınlara ilişkin yanlış veya yanıltıcı beyanda bulu­nul­ması, bilimsel araştırma ve yayın etiği bakı­mın­dan ayrıca ince­le­ne­bi­le­cek bir dav­ra­nış­tır. Ancak somut bir isnat varsa, hangi bilginin gerçeğe aykırı bulunduğu ve bunu gösteren belgenin ne olduğu açıklığa kavuş­tu­rul­ma­lı­dır. İnce­le­meyi yürüten makamın görev ve yetkisi de sürecin aşamasına göre belir­le­nir.

Savunma hazır­la­nır­ken yayının hangi koşul­larda yayım­lan­dı­ğına ilişkin belgeler ile başvuruda yapılan beyanın kayıtları ayrı ayrı değer­len­di­ri­lir. Adayın sunduğu açık­la­ma­nın, yönel­ti­len iddiayı gerçekten kar­şı­la­yıp kar­şı­la­ma­dığı kontrol edilir. Konuyla ilgisiz çok sayıda belge sunmak yerine, her belgenin hangi tar­tış­malı hususu açık­la­dı­ğını göstermek daha işlev­sel­dir.

Derginin “yağmacı değiliz” açıklaması yeterli olur mu?

Derginin kendi açık­la­ması, ince­le­ne­cek bel­ge­ler­den biri olabilir; fakat baş­vu­ru­nun kabul edi­le­ce­ğine dair bağlayıcı bir güvence olarak görül­me­me­li­dir. Aynı şekilde internet ortamında dolaşan bir listenin bulunması da dosyanın hukuki değer­len­dir­me­sini ken­di­li­ğin­den tamam­la­maz.

İnceleme, belirli bir listeye girilip giril­me­di­ğiyle sınır­lan­mak yerine ilgili kuralın somut dergiye nasıl uygu­lan­dı­ğını gös­ter­me­li­dir. Yayın­cı­nın açık­la­ması, ücret poli­ti­kası, indeks kaydı ve yayın modeli arasında farklılık varsa, bu farklılık itirazda açıkça ele alın­ma­lı­dır.

İtiraz ve dava hazırlığında hangi belgeler gerekir?

İtiraz metninde önce uyuş­maz­lı­ğın merkezi belir­len­me­li­dir: yanlış dergi kaydı mı esas alın­mış­tır, ücretin niteliği mi hatalı değer­len­di­ril­miş­tir, istisnayı gösteren belgeler mi tar­tı­şıl­ma­mış­tır, yoksa yayının puan­la­maya etkisi mi yanlış hesap­lan­mış­tır? Her iddia kendi bel­ge­siyle eşleş­ti­ril­me­li­dir.

İdari başvuru ve dava süresi bakı­mın­dan ise jüri görüşü, etik değer­len­dirme ve başvuru hakkında tesis edilen nihai işlem aynı kabul edil­me­me­li­dir. Başvuruya konu edilecek işlem, tebliğ veya öğrenme kaydı ve uygu­la­na­cak usul dosya üzerinden belir­le­nir. Genel bir “itiraz ettim” açık­la­ma­sıyla sürenin korunduğu var­sa­yıl­ma­ma­lı­dır.

Olumsuz jüri raporu ve etik değerlendirme karşısında hukuki inceleme

Jüri raporunda yalnız “şaibeli dergide yayım­lan­mış­tır” denilmesi halinde, bu kanaatin hangi yayın ve hangi ölçüt bakı­mın­dan kurulduğu belir­len­me­li­dir. Makalenin adı, derginin kimliği, ilgili yılın indeks kaydı ve ücret koşulları rapordaki gerek­çeyle kar­şı­laş­tı­rı­lır. Başka bir derginin kaydının esas alınması, yanlış yılın değer­len­di­ril­mesi veya dosyadaki istisna bel­ge­le­ri­nin gözden kaçı­rıl­ması ayrı ayrı ortaya konul­ma­lı­dır.

İtirazda amaç, olumsuz kanaate yalnız karşı çıkmak değil, bu kanaatin dayandığı somut hatayı gös­ter­mek­tir. Tartışma yayın puanına ilişkinse düzel­til­miş hesap ve başvuru şart­la­rına etkisi; etik isnadına ilişkinse adayın beyanı, yönel­ti­len iddia ve savunmayı des­tek­le­yen kayıtlar açıklanır. Bilimsel değer­len­dir­meye ilişkin bir görüş ayrılığı ile belge üzerinden sap­ta­na­bi­len maddi hata birbirine karış­tı­rıl­ma­ma­lı­dır.

Jüri değer­len­dir­mesi, etik inceleme ve baş­vu­ru­nun reddi veya iptali farklı aşamalara aittir. Hukuki yol belir­le­nir­ken aday bakı­mın­dan hangi işlemin sonuç doğurduğu ve bu işlemin nasıl bil­di­ril­diği incelenir. Başvuru dos­ya­sı­nın bütünü, ilgili dönemin koşulları ve kararın gerekçesi birlikte değer­len­di­ri­le­rek itiraz veya dava hazır­la­nır.

Başvurudan önce yapılacak inceleme

Dosya tamam­lan­ma­dan önce, tereddüt bulunan her yayın için kısa bir değer­len­dirme notu hazır­lan­ması yarar­lı­dır. Bu notta dayanak kural, ilgili dergi kaydı, ücret ve yayın modeli, beyan­na­mede kullanım durumu ve varsa belir­siz­lik­ler birlikte yer alabilir. Böylece sonradan yalnız hatır­la­maya veya değişmiş internet say­fa­la­rına dayanan bir açıklama yapıl­ma­sı­nın önüne geçilir.

Doçentlik, üni­ver­si­tede kadroya atanma ve akademik teşvik işlem­le­rinde aynı belgenin farklı kurallar çer­çe­ve­sinde değer­len­di­ri­le­bi­le­ceği de gözden kaçı­rıl­ma­ma­lı­dır. Bir başvuruda kabul edilmiş olması, diğer baş­vu­ru­nun bütün koşul­la­rı­nın da kar­şı­lan­dı­ğını gös­ter­me­ye­bi­lir.

Hukuki değer­len­dir­mede belir­le­yici olan, dergiye verilen genel bir etiket değil; uygu­la­na­cak ölçüt­le­rin, adayın beyanının ve işlem gerek­çe­si­nin somut belgeler üzerinden kar­şı­laş­tı­rıl­ma­sı­dır. İtirazın ve varsa davanın kapsamı bu kar­şı­laş­tır­ma­nın sonucuna göre kurul­ma­lı­dır.