Lisansüstü Programlara Kabulde Bilim Sınavı ve Mülakat Puanına Nasıl İtiraz Edilir?

Bir lisansüstü programa kabul bazen birkaç ondalık puanla belirlenir. ALES, mezuniyet ve yabancı dil puanları belgelere dayanır; bilim sınavı ve mülakat notu ise jüri değerlendirmesiyle oluşur. Aday sonuç ekranında çoğu kez yalnız toplam puanı ve sırasını görür. Notun hangi sorular, hangi değerlendirme cetveli ve hangi hesap üzerinden verildiği açıklanmadığında uyuşmazlığın gerçek sebebi de görünmez hâle gelir.

Üniversitenin programa uygun adayı seçme ve bilimsel yeterliği değerlendirme yetkisi vardır. Bu yetki, puanın gerekçesiz bırakılabileceği anlamına gelmez. Kabul şartları önceden yetkili organ tarafından belirlenmeli, başvuru ilanında anlaşılır biçimde duyurulmalı ve bütün adaylara aynı şekilde uygulanmalıdır. İtiraz da yalnız “daha yüksek not hak ettim” iddiası üzerine değil; ilan, senato kararı, sınav evrakı ve hesap cetveli arasındaki uyum üzerine kurulmalıdır.

Kabul ölçütlerini belirleme yetkisi

20 Nisan 2016 tarihli Lisansüstü Eğitim ve Öğretim Yönetmeliği’nin 5’inci maddesi yüksek lisansa kabulün temel çerçevesini düzenler. Tezli yüksek lisans programında adayın lisans diploması ile başvurduğu programın puan türünde, senato tarafından belirlenen ALES puanına sahip olması gerekir. Yönetmelikteki istisnalar dışında ALES taban puanı 55’in altında belirlenemez.

Yönetmeliğin 5’inci maddesine göre üniversite yüksek lisansa yalnız ALES puanıyla öğrenci kabul edebileceği gibi lisans not ortalamasını, yazılı bilimsel değerlendirmeyi ve mülakat sonucunu da hesaba katabilir. Fakat tezli yüksek lisans başvurusunda ALES’in başarı puanındaki ağırlığı yüzde 50’nin altına indirilemez. Bu nedenle senato kararında veya ilanda ALES’in yüzde 40, mülakatın yüzde 60 olarak belirlendiği bir formül ulusal Yönetmelikteki alt sınırla bağdaşmaz.

Tezsiz yüksek lisans bakımından aynı sonuca doğrudan gidilemez. Üniversite tezsiz programlarda ALES aramayabilir; araması hâlinde taban puanı senato belirler. Doktora kabulünde ise Yönetmeliğin 16’ncı maddesindeki diploma, ALES veya temel tıp puanı ve yabancı dil koşulları uygulanır. Başvuru yapılan programın tezli yüksek lisans, tezsiz yüksek lisans ya da doktora olduğu belirlenmeden puan formülünün hukuka uygunluğu değerlendirilemez.

2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu’nun 14’üncü maddesi, senatoyu üniversitenin akademik organı olarak tanımlar. Lisansüstü kabulde kullanılacak sınav türü, puan ağırlıkları, mezuniyet alanı ve diğer akademik şartlar kural olarak senato düzenlemesine dayanmalıdır. Enstitü, anabilim dalı veya jüri bu çerçevede uygulama yapar; başvuru başladıktan sonra yeni bir baraj yahut ilanda yer almayan bir ölçüt koyamaz.

İlan, senato kararı ve sınav uygulaması aynı kuralı göstermelidir

Aday başvuru yaparken kontenjanı, kabul edilen mezuniyet alanlarını, ALES puan türünü, yabancı dil koşulunu ve başarı puanının nasıl hesaplanacağını görebilmelidir. Bilim sınavı veya mülakat yapılacaksa tarihi, yöntemi, barajı ve toplam puandaki ağırlığı da önceden duyurulmalıdır.

İnternet ilanı çoğu kez senato veya enstitü kararını adaya bildiren metindir; kendi başına kabul şartlarını değiştiren yeni bir düzenleme değildir. İlan ile senato kararı farklıysa kararların tarihi, hangi dönem için yürürlüğe girdiği ve başvuru başladığında hangi kuralın geçerli olduğu araştırılır. Örneğin ilan yalnız yazılı bilim sınavı öngörüyorsa jüri sınav günü ayrıca mülakat yaparak sonucu bu not üzerinden belirleyemez. İlanda ALES yüzde 50, mezuniyet notu yüzde 20 ve bilim sınavı yüzde 30 olarak duyurulmuşsa sonuç hesabında başka oran kullanılamaz.

Başvuru süreci başladıktan sonra getirilen daha ağır yabancı dil tabanı veya yeni bir sınav barajı da hukuki güvenlik ve öngörülebilirlik yönünden sorun yaratır. Adayın programa kabul konusunda henüz kazanılmış hakkı bulunmasa bile, üniversitenin başvuru için ilan ettiği kurala bağlı kalması gerekir.

Anayasa’nın 10’uncu maddesindeki eşitlik ilkesi burada bütün adaylara aynı puanın verilmesini değil, aynı durumdaki adaylara aynı değerlendirme sisteminin uygulanmasını ifade eder. Bazı adaylara ek süre tanınması, yalnız belirli kişilere farklı soru yöneltilmesi veya ilan edilen barajın adaylara seçici biçimde uygulanması objektif bir sebebe dayanmalıdır.

Baraj puanı ile puan ağırlığı farklıdır

Bilim sınavından en az 50 alma koşulu ile bilim sınavı notunun toplam başarı puanına yüzde 30 etkide bulunması aynı kural değildir. Baraj, adayın hesaplamaya girip girmeyeceğini belirler. Ağırlık ise barajı geçen adayın notunun yerleştirme puanına ne kadar yansıyacağını gösterir.

Bu ayrım, hatanın niteliğini de değiştirir. Adayın bilim sınavı notu 59 olduğu hâlde sisteme 49 yazılmışsa baraj yönünden maddi hata vardır. Doğru not yüzde 30 yerine yüzde 20 ile çarpılmışsa sorun başarı puanı hesabındadır. Not ve hesap doğru olsa bile asıl adayın kayıt yaptırmamasından sonra yedeklerin ilan edilen sıraya aykırı çağrılması, kabul sürecinde ayrıca hukuka aykırılık oluşturabilir.

İtirazdan önce adayın kendi verileriyle ilan edilen formülü yeniden hesaplaması yararlıdır. Mezuniyet notunun yüzlük sisteme çevrilmesinde hangi dönüşüm tablosunun kullanıldığı, ALES’in doğru puan türünden alınıp alınmadığı ve küsuratın hangi aşamada yuvarlandığı kontrol edilmelidir. Bir puanlama uyuşmazlığında ilk bakılması gereken yer çoğu zaman jürinin bilimsel kanaati değil, bu teknik hesaplamadır.

Yazılı bilim sınavının işlem dosyası

Bir yazılı sınavın denetlenebilmesi için yalnız cevap kâğıdının saklanması yeterli değildir. Jüri görevlendirme kararı, sınav soruları, varsa cevap anahtarı veya değerlendirme ölçütü, yoklama listesi, adayın kâğıdı, soru bazında puanlar, jüri cetveli ve sonuç hesabı aynı dosyada bulunmalıdır.

Açık uçlu alan sorularında tek cümlelik cevap anahtarı hazırlamak her zaman mümkün değildir. Buna karşılık sorunun hangi temel kavramı, çözüm yöntemini veya bilimsel muhakemeyi ölçtüğü belirlenebilir. Adayın her sorudan aldığı puanın, en azından değerlendirme cetvelinden anlaşılması gerekir. Yalnız kâğıdın üzerine yazılmış tek bir toplam not, başka hiçbir puanlama kaydı bulunmadığında işlemin maddi sebebini açıklamakta yetersiz kalabilir.

Burada maddi hata ile akademik değerlendirme ayrılmalıdır. Oranın yanlış uygulanması, notun hatalı girilmesi veya başka puan türünün kullanılması teknik sorundur. Adayın cevabının alan bakımından yeterli olup olmadığı ise bilimsel inceleme gerektirir. Dilekçede bu iki iddia birbirine karıştırılmamalıdır; çünkü üniversitenin ve mahkemenin yapacağı denetim de farklı olacaktır.

Mülakat notunun denetlenebilirliği

Mülakat; araştırma konusunu kavrama, alan bilgisi, bilimsel muhakeme veya programa hazırlık gibi özellikleri ölçebilir. Sözlü yöntemin niteliği jüriye belirli bir değerlendirme alanı verir. Bununla birlikte aday hakkında yalnız tek bir rakam bırakılması, bu alanın sınırsız olduğu anlamına gelmez.

Denetlenebilirlik bakımından soruların veya en azından konu başlıklarının ve jüri üyelerinin ayrı ayrı verdikleri puanların tutanağa bağlanması; mümkünse kısa değerlendirme notlarının da dosyada bulunması önem taşır. Bu kayıtlar jüri yerine başka bir makamın puan vermesi için değil, sonucun gerçekten ilan edilen amaçla ve eşit ölçütle oluşturulup oluşturulmadığını anlayabilmek için tutulur. Bütün üniversite mülakatlarının sesli veya görüntülü kayda alınmasını zorunlu kılan genel bir hüküm yoktur; üniversitenin kendi mevzuatında ayrıca bir kayıt şartı bulunabilir.

Anayasa Mahkemesinin 17 Şubat 2026 tarihli, B. No. 2022/29916 kararı lisansüstü kabulü değil, hâkim adaylığı eğitim sonu sözlü sınavını konu almaktadır. Bu nedenle karar doğrudan lisansüstü mülakat emsali gibi kullanılmamalıdır. Bununla birlikte kararda; soruların önceden hazırlanması, adaya yöneltilen soruların kayda geçirilmesi ve komisyon üyelerinin ayrı puanlarının bulunmasına ilişkin esaslı iddiaların yargı merciince karşılanması gerektiği vurgulanmıştır. Danıştayın sözlü sınavlara ilişkin kararlarında da benzer kayıtlar nesnel denetimin araçları olarak ele alınmaktadır.

Bu yaklaşım, her düşük mülakat notunun hukuka aykırı sayılacağı anlamına gelmez. Jürinin üyeleri, sorular ve üye bazında puanlar dosyada bulunduğunda; ilan edilen ölçütün uygulanıp uygulanmadığı denetlenebilir. Hiçbir kayıt yoksa tartışma yalnız bilimsel takdir sınırında kalmaz, işlemin hangi sebebe dayanılarak kurulduğu sorununa dönüşür.

Adayın sınav evrakına erişimi

Aday üniversiteden kendi cevap kâğıdını, jüri değerlendirme cetvelini, mülakat tutanağını ve başarı puanı hesabını isteyebilir. 4982 sayılı Bilgi Edinme Hakkı Kanunu, kurumun elinde bulunan veya görevi gereği bulunması gereken belgelere erişim imkânı verir. Üniversiteden yeni bir bilirkişi raporu hazırlaması istenemez; fakat mevcut sınav evrakının örneği talep edilebilir.

Adayın kendi notuna ilişkin belgelere ulaşma hakkı, diğer adayların kişisel verilerini öğrenme hakkı vermez. Karşılaştırmalı bir cetvel paylaşılacaksa üçüncü kişilerin kimlik ve sınav verileri anonimleştirilmelidir. Başvuruda programın adı, sınav tarihi ve istenen belgeler tek tek belirtilirse “belirsiz talep” gerekçesiyle ret ihtimali azalır.

Bilgi edinme talebi ile sonuç işleminin kaldırılmasını isteyen idari başvuru da aynı değildir. Yalnız sınav kâğıdını istemek, her durumda dava açma süresini durdurmaz. Aday, belge talebi yanında puanlama işleminin yeniden incelenmesini de istiyorsa bunu açıkça yazmalı; iki başvurunun tarih ve kayıt numarasını saklamalıdır.

İtirazın somutlaştırılması

Etkili bir itiraz dilekçesinde başvurulan program ve dönem, ilan edilen puan formülü, adayın ALES, mezuniyet ve yabancı dil puanları ile bilim sınavı veya mülakat notu birlikte gösterilir. Hangi işlemin düzeltilmesinin istendiği açık olmalıdır. Maddi hata varsa doğru hesap; jüri oluşumu tartışılıyorsa görevlendirme kararı; mülakat kaydı eksikse istenen tutanak; eşitlik iddiası varsa farklı uygulanan kural belirtilmelidir.

“Mülakat iyi geçti” veya “başka adaydan daha bilgiliyim” biçimindeki öznel değerlendirmeler tek başına hukuki denetim kurmaz. Buna karşılık ilanda bulunmayan sınav yapılması, jüri üyelerinin ayrı puanlarının hiç tutulmaması, cevap kâğıdının kaybolması, yanlış puan türü kullanılması ya da aynı durumda bulunan adaylara farklı baraj uygulanması belgeye bağlanabilir iddialardır.

İtiraz süresi üniversitenin ilanında veya senato düzenlemesinde birkaç günle sınırlandırılmış olabilir. Bu kurum içi süre ile idari dava süresi birbirine karıştırılmamalıdır. Özel bir süre bulunmadıkça, 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu’nun 7’nci maddesi uyarınca idare mahkemesinde dava açma süresi yazılı bildirimi izleyen günden itibaren altmış gündür. Kanunun 11’inci maddesine uygun biçimde işlemin kaldırılması, geri alınması veya değiştirilmesi talebiyle dava süresi içinde yapılan başvuru, işlemekte olan süreyi durdurur; otuz gün içinde cevap verilmezse zımni ret oluşur ve kalan süre yeniden işlemeye başlar.

Lisansüstü bilim sınavı veya mülakatı, sırf “sınav” adını taşıdığı için merkezi ve ortak sınavlara ilişkin özel yargılama usulüne tabi kabul edilemez. İşlemin niteliği, düzenleyen makam ve uygulanan mevzuat somut olarak belirlenmelidir. Kayıt tarihleri çok yakın olduğundan, dava süresinin sonunu beklemek fiili korumayı anlamsızlaştırabilir; yedek kayıt takvimi ve talep edilen geçici koruma buna göre değerlendirilmelidir.

Yargısal denetimin sınırı

İdare mahkemesi sınav jürisinin yerine geçerek adaya doğrudan yeni not vermez. Denetim; jürinin yetkili biçimde kurulup kurulmadığı, ilandaki yöntemin uygulanıp uygulanmadığı, puanın dosyada maddi karşılığının bulunup bulunmadığı ve ileri sürülen hatanın sıralamayı etkileyip etkilemediği üzerinde yoğunlaşır. Yazılı sınavda alan bilgisi gerektiren uyuşmazlıklarda bilirkişi incelemesine başvurulabilir.

Düşük not tek başına iptal sebebi değildir. Buna karşılık ilan edilenden farklı oran kullanılması, yetkisiz jüri, cevap kâğıdının bulunmaması, üye puanlarının kayda geçirilmemesi, açık hesap hatası veya adaylara farklı şart uygulanması kabul işlemini hukuken tartışmalı hâle getirir. Eksiklik sıralamayı değiştirmiyorsa, işlemin sonucuna etkisi de ayrıca ele alınır.

Lisansüstü kabul uyuşmazlığında dosya yalnız sonuç ekranından ibaret değildir. Başvuru ilanı, ilan tarihinde yürürlükte olan senato kararı, sınav evrakı, mülakat tutanağı, başarı puanı hesabı, yedek liste ve bildirim tarihleri birlikte incelenmelidir. Bu dosyada lisansüstü eğitim avukatı, jürinin bilimsel kanaatini yeniden kurmaya çalışmak yerine puanın dayandığı kayıtları ve ilanla uygulama arasındaki uyumu ortaya koymalıdır; akademik takdir ile denetlenebilir hukuki hata ancak bu zeminde birbirinden ayrılabilir.