İş Deneyimi ve Sertifikalar Üniversitede Ders Muafiyeti Sağlar mı?

Bir öğrenci üniversiteye başlamadan önce yıllarca aynı alanda çalışmış, mesleki bir sertifika programını tamamlamış veya kendi imkânlarıyla belirli bir beceri kazanmış olabilir. Bu birikimin öğretim programındaki derslerle örtüşmesi mümkündür. Fakat işyerinde geçirilen sürenin uzunluğu ya da belgenin üzerinde “uzmanlık sertifikası” yazması, tek başına ders muafiyeti hakkı doğurmaz.

Önceki öğrenmenin tanınmasında asıl soru belgenin adı değil, öğrencinin hangi yeterliği kazandığıdır. Kazanımın nasıl ölçüldüğü, muafiyet istenen dersin öğrenme çıktılarıyla ne ölçüde örtüştüğü, eğitim veya çalışma süresinin akademik iş yükü karşılığı ve başvurunun üniversitenin belirlediği usule uygun yapılıp yapılmadığı birlikte incelenir.

Bu alanda bütün üniversiteler için sertifika adlarına göre hazırlanmış tek bir muafiyet tablosu yoktur. Temel yetki 2547 sayılı Kanun’dan gelir; uygulama ayrıntılarını her üniversitenin senatosu belirler. Bu nedenle aynı sertifikanın bir üniversitede kabul edilmiş olması, başka bir üniversiteyi otomatik olarak bağlamaz. Buna karşılık üniversitenin kendi yönergesini göz ardı etmesi veya benzer başvurulara açıklanamayan biçimde farklı ölçüt uygulaması da akademik takdir kapsamında görülemez.

Önceki öğrenmenin tanınmasının hukuki dayanağı

2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu’nun 44’üncü maddesinin (b) fıkrası, bir programın tamamlanmasına yönelik önceden kazanılmış yeterliliklerin tanınmasına ilişkin hususların Yükseköğretim Kurulunun temel ilkelerine uygun olarak üniversite senatolarınca belirlenmesini öngörür. Aynı Kanun’un 14’üncü maddesi de üniversitenin eğitim ve öğretim faaliyetlerine ilişkin esaslar hakkında karar verme görevini senatoya verir.

Kanun böylece örgün eğitim dışında edinilmiş bilginin akademik program içinde tanınabilmesine imkân tanımış, fakat hangi belgenin hangi derse eşdeğer olduğunu doğrudan belirlememiştir. Başvuru süresi, tanınabilecek dersler, kullanılacak sınav veya portfolyo, kredi üst sınırı ve karar mercii üniversitenin yürürlükteki senato düzenlemesinden bulunur.

Fakülte, yüksekokul veya bölüm bünyesinde oluşturulan komisyon, çoğu kez başvuruyu akademik yönden inceleyen hazırlık organıdır. Nihai muafiyet kararını ise üniversitenin yönergesinde gösterilen yönetim kurulu verir. Komisyon görüşü ile öğrencinin hukuki durumunu değiştiren kurul kararı aynı şey değildir. Öğrenciye yalnız bir komisyon üyesinin e-postasıyla “uygun görülmedi” denilmesi, yetkili makam tarafından işlem kurulup kurulmadığı sorununu doğurur.

Sertifika, iş deneyimi ve kişisel öğrenme aynı yolla değerlendirilmez

Önceki öğrenme farklı biçimlerde kazanılabilir. Belgesi bulunmayan kişisel öğrenme, üniversitenin yapacağı muafiyet sınavıyla ölçülebilir. İşyerinde kazanılan yeterlik, çalışma belgeleri ve portfolyo üzerinden incelenebilir. Sertifikalı öğrenmede ise eğitimin içeriği, süresi, seviyesi ve ölçme yöntemi esas alınır.

Bu ayrım bazı üniversitelerin yönergelerinde açıkça kurulmuştur. Örneğin Ege Üniversitesinin 28 Ekim 2021 tarihli Önceki Öğrenmenin Tanınması Yönergesi; özel ilgiyle edinilen bilgi ve becerilerin sınavla, işyeri ve staj deneyimlerinin portfolyoyla, akredite ya da üniversite kurullarınca kabul edilen kurumların sertifikalarının ise belge incelemesiyle tanınmasını düzenler. Bu, Ege Üniversitesindeki ön lisans ve lisans öğrencileri için kabul edilmiş yerel bir düzenlemedir; bütün üniversitelere ve lisansüstü programlara aynen uygulanacak ulusal bir ölçüt değildir. Yine de başvuru türlerinin birbirine karıştırılmaması gerektiğini gösterir.

Belgesiz olarak edinilmiş yazılım, yabancı dil veya teknik beceri için işveren yazısı aranması her zaman anlamlı olmayabilir; yeterlik doğrudan sınavla ölçülebilir. İş deneyiminde ise yalnız genel bir sınav yapmak, öğrencinin fiilî uygulama ve üretim geçmişini göstermeyebilir. Sertifika başvurusunu yalnız belgenin başlığı üzerinden kabul veya reddetmek de eğitimin gerçek içeriğini gözden kaçırır. Üniversite önce başvurunun hangi tanıma yoluna ait olduğunu belirlemelidir.

Başvuru süresi ve uygulanacak yönerge

Önceki öğrenmenin tanınması çoğu üniversitede akademik takvime bağlı kısa bir dönem içinde yapılır. Bazı kurumlar yalnız üniversiteye ilk kez kayıt yaptıran öğrencilere başvuru imkânı verir; bazıları her yarıyıl kayıt yenilemeden önce talep alır. Geç başvurunun veya eksik belgenin tamamlanmasına izin verilip verilmediği de üniversiteden üniversiteye değişir.

Örneğin Ege Üniversitesinin 28 Ekim 2021 tarihli yönergesi başvuru ve değerlendirme işlemlerinin kayıt yenileme haftasından önce, ilgili akademik birimin ilan ettiği tarihlerde yapılmasını; geç, onaysız veya eksik başvuruların işleme alınmamasını öngörür. Başka bir üniversite eksik belgeyi tamamlama süresi verebilir. Bu nedenle öğrencinin internetten bulduğu farklı bir üniversitenin formuna göre değil, kayıtlı olduğu kurumun başvuru tarihinde yürürlükte bulunan yönerge ve dönem ilanına göre hareket etmesi gerekir.

Elektronik başvuruda sistem kayıt numarası, yüklenen dosyaların listesi ve son başvuru saati saklanmalıdır. Kurumun sistemi kapanmış veya belge yüklemeye izin vermemişse ekran görüntüsü, destek kaydı ve aynı gün verilmiş yazılı dilekçe sonradan önem kazanabilir. Başvuru tarihinden sonra değiştirilen bir yönergenin tamamlanmış sürece geçmişe etkili uygulanması ise hukuki güvenlik yönünden ayrıca değerlendirilir.

Dersin adı değil, öğrenme çıktısı karşılaştırılır

Sertifika programı ile üniversite dersinin aynı adı taşıması eşdeğer olduklarını göstermez. “İleri Excel”, “Proje Yönetimi” veya “İş Sağlığı ve Güvenliği” başlığı altında birbirinden çok farklı süre ve düzeylerde eğitim verilebilir. Üniversitenin incelemesi; konu başlıkları, teorik ve uygulamalı saatler, yeterlik seviyesi, sınav yöntemi ve öğrenci iş yükü üzerinden yürütülmelidir.

2547 sayılı Kanun’un 44’üncü maddesinin (a) fıkrası, ders kredilerinin öğrenme kazanımları, teorik veya uygulamalı ders saatleri ve öğrenci iş yükü göz önünde tutularak hesaplanmasını öngörür. Bu nedenle yalnız eğitim süresinin saat olarak benzerliği de yeterli değildir. Kırk saatlik bir sertifika programı, üniversite dersinin hedeflediği bütün bilgi ve uygulama seviyesini karşılamayabilir; daha kısa fakat sıkı biçimde ölçülmüş bir eğitim de belirli kazanımları karşılayabilir.

Kararda hangi ders bilgi paketinin esas alındığı açık olmalıdır. Öğrencinin aldığı sertifikanın düzenlendiği tarihteki program içeriği ile başvuru tarihindeki üniversite dersinin çıktıları karşılaştırılmalıdır. Sertifika kuruluşunun internet sayfasında sonradan yayımlanan farklı bir müfredat, geçmişte tamamlanan eğitimin içeriği gibi kullanılamaz.

Katılım belgesi ile başarı sertifikası da aynı delil gücüne sahip değildir. Katılım belgesi çoğu kez yalnız eğitime devam edildiğini gösterir. Başarı sertifikası belirli bir ölçme sonucunda yeterli bulunulduğunu gösterebilir; fakat sınavın kimlik doğrulaması, kapsamı ve güvenilirliği yine araştırılır. Çevrim içi eğitim sırf internet üzerinden verildiği için reddedilmemeli, buna karşılık sınav güvenliği ve uygulamalı becerinin nasıl ölçüldüğü göz ardı edilmemelidir.

Bazı dersler tanıma kapsamı dışında bırakılabilir

Üniversite, programın bütünlüğünü korumak amacıyla tez, bitirme projesi, laboratuvar, atölye veya klinik uygulama gibi dersleri önceki öğrenmenin tanınması dışında bırakabilir. Böyle bir sınırın senato yönergesinde dayanağı bulunmalıdır. Bir dersin yalnız adında “uygulama” kelimesinin geçmesi, kapsam dışı sayılması için her zaman yeterli olmaz; ders bilgi paketi ve fiilî öğretim biçimi incelenir.

Tanıma yoluyla alınabilecek toplam kredi veya ders sayısı da yerel düzenlemeyle sınırlandırılabilir. Ege Üniversitesinin anılan 2021 tarihli yönergesinde, kişisel öğrenmenin sınavla tanınması için en fazla 15 AKTS ve beş ders; işyeri uygulamasının tanınması için ise farklı süre ve kredi sınırları öngörülmüştür. Bu rakamlar ulusal bir üst sınır değildir. Öğrencinin kayıtlı olduğu üniversite daha farklı bir sınır koyabilir veya bazı programlarda tanıma imkânını daraltabilir.

Daha önce üniversitede alınıp başarısız olunan bir dersin, daha sonra “kişisel öğrenme” adı altında muafiyet sınavına konu edilmesi de bazı yönergelerde açıkça yasaklanmıştır. Böyle bir yasak yoksa dahi üniversite, başarısız olunan örgün ders ile sonradan kazanıldığı ileri sürülen yeterliği ayıran akademik ölçütü açıklamalıdır.

İş deneyiminin belgelenmesi

SGK hizmet dökümü, kişinin hangi işyerinde ve hangi tarihler arasında sigortalı çalıştığını gösterir; o dönemde hangi işi yaptığını veya hangi yeterliği kazandığını çoğu zaman göstermez. Bu nedenle hizmet dökümü önemli olmakla birlikte, ders muafiyetini tek başına kanıtlamaz.

Görev tanımı, işveren tarafından onaylanmış çalışma yazısı, hizmet içi eğitim kayıtları, tamamlanan projeler ve somut ürünler başvuruyu destekleyebilir. Portfolyo, belgelerin gelişigüzel bir araya getirildiği klasör değil; işte yapılan faaliyetlerle muafiyet istenen dersin öğrenme çıktıları arasındaki bağlantıyı gösteren dosya olmalıdır. Çalışmanın süresi kadar öğrencinin hangi sorumluluğu üstlendiği ve bu sorumluluğun nasıl doğrulandığı önemlidir.

Portfolyoda müşteri, hasta, çalışan, öğrenci veya ticari sır niteliğindeki bilgiler bulunabilir. 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu’ndaki amaçla bağlantılı, sınırlı ve ölçülü olma ilkesi gereğince, yeterliği kanıtlamayan kişisel veriler dosyaya konulmamalıdır. Gerekli örneklerde isim ve kimlik bilgileri kapatılmalı; kuruma ait gizli belgeler izin alınmadan kullanılmamalıdır.

Serbest çalışan veya yurt dışında deneyim edinmiş kişi bakımından Türk SGK kaydının bulunmaması, çalışmanın hiç yapılmadığı anlamına gelmez. Vergi kaydı, sözleşme, meslek odası belgesi, yabancı ülke sosyal güvenlik kaydı, referans yazısı ve doğrulanabilir proje belgeleri birlikte sunulabilir. Üniversite, başvurucunun statüsüne uygun delilleri değerlendirmeli; düzenlemede bulunmayan tek bir belge türünü mutlak ispat şartına dönüştürmemelidir.

Muafiyet sınavı ve akademik değerlendirme

Kişisel gayretle edinilmiş ve belgelendirilememiş yeterlikler için üniversite yazılı, elektronik veya dersin niteliğine uygun uygulamalı sınav yapabilir. Sınavın hangi öğrenme çıktısını ölçtüğü, başarı eşiği ve notun transkripte nasıl işleneceği yürürlükteki yönergede yer almalıdır.

Uygulamalı bir yazılım veya tasarım yeterliğinin yalnız çoktan seçmeli sorularla ölçülmesi, sınavın ders kazanımlarıyla ilişkisini tartışmalı hâle getirebilir. Bunun tersi olarak teorik ağırlıklı bir ders için yalnız işyerindeki kıdeme bakılması da yeterli değildir. Sınav soruları, değerlendirme ölçütü, öğrenci cevabı ve puan cetveli saklanmalıdır. Akademik takdir, sınav sonucunun hiçbir kayıt bırakılmadan oluşturulmasına izin vermez.

Başarılı sayılan öğrencinin dersten muaf tutulması ile nota dönüştürülmesi de aynı işlem değildir. Bazı üniversiteler “muaf” kaydı düşer ve not ortalamasına katmaz; bazıları yönergede belirlenen harf notunu transkripte işler. Kararın öğrencinin genel not ortalamasına, sınıfına ve ön koşul derslerine etkisi baştan görülebilmelidir.

Ret kararının gerekçesi ve itiraz

Ret kararında yalnız “içerik uygun bulunmamıştır” denilmesi, hangi öğrenme çıktısının karşılanmadığını göstermez. Üniversiteden her dosya için uzun bir akademik rapor beklenmez; fakat kullanılan karşılaştırma ölçütü anlaşılmalıdır. Sertifikanın yetersiz süresi, sınav içermemesi, uygulama kazanımını karşılamaması veya yönergedeki kredi sınırının aşılması gibi gerekçeler somut belgeyle ilişkilendirilmelidir.

İtiraz süresi ilgili üniversitenin yönergesinden bulunur ve bazen sonuç ilanından itibaren yalnız birkaç iş günüdür. Dilekçede sertifika içeriği veya iş deneyimi ile dersin öğrenme çıktıları yan yana gösterilmeli; yetki, süre, sınav veya hesap hatası varsa ayrı ayrı açıklanmalıdır. Başvuru alındısı, sonuç ilanı ve gerekçeli kurul kararı saklanmalıdır.

Kurum içi itiraz süresi ile idari dava süresi aynı değildir. Özel bir süre öngörülmemişse 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu’nun 7’nci maddesi uyarınca iptal davası açma süresi yazılı bildirimi izleyen günden itibaren altmış gündür. Aynı Kanun’un 11’inci maddesine uygun biçimde işlemin kaldırılması veya değiştirilmesi talebiyle süresinde yapılan başvuru dava süresini durdurabilir; yalnız belge istemek her durumda bu sonucu doğurmaz.

İdare mahkemesi üniversitenin yerine geçip belirli bir sertifikaya doğrudan kredi vermez. Kararı veren makamın yetkisini, yönergede öngörülen usulü, akademik karşılaştırmanın somut dosyayla bağlantısını ve aynı durumdaki öğrencilere tutarlı ölçüt uygulanıp uygulanmadığını denetler. Başka bir üniversitenin aynı sertifikayı tanımış olması tek başına hak yaratmasa da, aynı kurumun aynı dönemde açıklanamayan farklı kararlar vermesi eşitlik ve idari istikrar yönünden önem taşıyabilir.

Önceki öğrenmenin tanınmasına ilişkin uyuşmazlıkta sağlıklı dosya; başvuru tarihindeki senato yönergesi, dönem ilanı, sertifikanın tarihsel müfredatı, iş deneyimi ve portfolyo belgeleri, muafiyet istenen ders bilgi paketi, komisyon görüşü ve yetkili kurul kararından oluşur. Bu dosyada ders muafiyeti avukatı, sertifikanın adından hareket etmek yerine senato yönergesiyle ders kazanımları ve ölçme belgeleri arasındaki bağı kurmalıdır; akademik uygunluk tartışması ile yetki, süre ve gerekçe hataları ancak bu şekilde ayrılabilir.