İDARİ YARGIDA YÜRÜTMENİN DURDURULMASI TALEPLERİ SÜREYE BAĞLANMALIDIR
Yürütmenin durdurulmasında etkili hukuki koruma, anayasal güvenceler ve bağlayıcı karar süresi önerisi.
Bir öğrenci, üniversiteye kayıt veya yatay geçiş başvurusunun reddine karşı dava açıyor. Eğitim dönemini kaybetmemek için yürütmenin durdurulmasını istiyor. Mahkeme talebi değerlendirirken dersler başlıyor, devam zorunluluğu bakımından kritik tarihler geçiyor, sınavlar yapılıyor. Öğrenci lehine karar verildiğinde ise korunması istenen dönemin önemli bir bölümü geride kalmış olabiliyor. Dosyadaki olumlu karar, kaybedilen zamanı her durumda geri getirmiyor.
Yürütmenin durdurulmasının amacı, yargılama devam ederken kişinin giderilmesi güç bir zarara uğramasını önlemektir. Bu nedenle mahkemenin hangi şartlarda karar vereceği kadar, ne zaman karar vereceği de hukuki güvenceye bağlanmalıdır.
İdari yargıda dava açılması, kural olarak işlemin uygulanmasını kendiliğinden durdurmaz. Yürütmenin durdurulması için açık hukuka aykırılık ve giderilmesi güç veya olanaksız zarar tehlikesi birlikte aranır. Mahkemenin incelemesi sürerken idare işlemini uygulamaya devam edebilir. Bekleme uzadıkça, önlenmesi istenen kayıp gerçekleşebilir. İYUK, m. 27
Bu yapıda zamanın taraflar üzerindeki etkisi farklıdır. İdare işleminin sonuçlarını üretmeyi sürdürürken kişi, durdurulmasını istediği duruma katlanır. Başlangıçta zamanında bir kararla önlenebilecek zarar, daha sonra yeni başvuruların ve davaların konusu hâline gelir. Geçici korumanın gecikmesi, hukuki uyuşmazlığı ve kişinin üstlendiği külfeti büyütür.
Anayasa’nın 2. maddesindeki hukuk devleti ilkesi, 5. maddesindeki devletin temel görevleri, 36. maddesindeki hak arama ve adil yargılanma güvenceleri ile 40. maddesindeki hakların korunmasına ilişkin düzenleme, bu sorunun anayasal temelini oluşturur. Kanaatimce bu hükümler, kişinin idare karşısında zamanında korunmasını sağlayacak bir yargısal düzen kurulmasını gerektirir. Mahkemeye başvurma imkânı, başvurunun koruyucu etkisini ortadan kaldırabilecek gecikmeleri önleyen usullerle tamamlanmalıdır. Anayasa, m. 2, 5, 36 ve 40
Anayasa’nın 125. maddesi idarenin yargısal denetimini ve yürütmenin durdurulmasının anayasal çerçevesini düzenler. 141. maddesi ise davaların mümkün olan süratle sonuçlandırılmasını yargıya görev olarak yükler. Bu hükümler birlikte değerlendirildiğinde, geçici korumanın zaman bakımından etkili tutulması gerektiği açıktır. Zararın önlenmesini amaçlayan bir kurumun, zarar gerçekleştikten sonra devreye girmesi, anayasal güvencenin fiilî değerini azaltır. Anayasa, m. 125 ve 141
Burada makul süre, istenen korumanın niteliğine göre değerlendirilmelidir. Davanın esasının incelenmesi bakımından kabul edilebilecek bir bekleme, yürütmenin durdurulması talebini etkisiz bırakabilir. Kayıt süresi üç gün sonra bitecek bir öğrencinin başvurusunda birkaç haftalık gecikme, eğitim döneminin kaybına yol açabilir. Davanın bütünü henüz uzun sayılabilecek bir süreye ulaşmadan da geçici hukuki koruma işlevini yitirebilir.
Bu nedenle yürütmenin durdurulması talebindeki aciliyet, kişinin hayatındaki somut takvim üzerinden ele alınmalıdır. Yatay geçişte derslerin başlaması, disiplin işleminde sınavlara katılma imkânı, akademik başvuruda son başvuru tarihi doğrudan değerlendirilmelidir. Mahkemenin karar zamanı belirlenirken, beklemenin hangi tarihte neyi kaybettireceği esas alınmalıdır.
Sonradan sağlanacak kayıt veya parasal giderim, kaybın bütün sonuçlarını karşılamayabilir. Bir öğrencinin akranlarıyla birlikte mezun olma imkânı, kesintiye uğrayan araştırma ve kaçırılan mesleki fırsat, yalnızca dosya üzerinde yapılacak düzeltmelerle bütünüyle yerine konulamaz. Kişiyi önce zarara katlanmaya, ardından bu zararın giderilmesini istemeye yönelten bir işleyiş, önleyici korumanın amacını karşılamaz.
Mevcut kanunda bazı aşamalar için süre bulunmaktadır. İYUK’un 27/7. maddesi, genel usulde itiraz merciinin dosyanın ulaşmasından itibaren yedi günde karar vermesini; 27/9. maddesi ise verilen kararın on beş günde yazılıp imzalanmasını öngörür. Bu süreler, ilk yürütmenin durdurulması talebinin hangi azami sürede karara bağlanacağını belirlemez. Savunma sürelerinin kısaltılması ve belirli koşullarla savunma beklenmeden koruma sağlanması imkânları da kendi şartları içinde kullanılabilir. İYUK, m. 27
Üstelik kanun koyucu, itiraz merciinin yedi gün içinde karar vermesini mümkün ve gerekli görmüştür. İtiraz mercii de dosyayı bir bütün olarak ele almakta; iddia, savunma ve belgeleri birlikte inceleyerek yürütmenin durdurulması koşullarının oluşup oluşmadığını değerlendirmektedir. Aynı hukuki değerlendirmeyi yapan ilk derece mahkemesi için de yedi günlük bir karar süresi pekâlâ öngörülebilir. Savunmanın alınması veya savunma süresinin dolmasından sonra işleyecek bu süre, başvurudan itibaren uygulanacak toplam azami süreyle birlikte düzenlenebilir. İtiraz aşamasında süreye bağlanan yargısal korumanın, ilk kararın verilmesi aşamasında belirsiz bırakılması, kurumun amacıyla bağdaşmamaktadır.
Bununla birlikte, başvurunun ne zaman sonuçlanacağı konusunda genel bir süre güvencesi eksiktir. Hukuki güvenlik, kişinin sunduğu koruma talebine hangi zaman aralığında cevap verileceğini öngörebilmesini de gerektirir. İlk kararın gecikmesi, itiraz yolunun sağlayabileceği faydayı da azaltır. Talep hakkındaki karar, korunacak imkân ortadan kalktıktan sonra verildiğinde, sonraki denetimin zamanında sonuç doğurması da güçleşir.
Kanaatimce yürütmenin durdurulması talepleri için, talebin mahkemeye sunulduğu tarihten başlayan bağlayıcı bir azami karar süresi getirilmelidir. Genel taleplerde bu üst sınır otuz gün olarak düzenlenebilir. Savunmanın alınması, gerekli belgelerin sunulması ve kararın yazılması da bu süreyle uyumlu bir usule bağlanmalıdır. Süre, kişinin gerekçeli karara ulaşmasını güvence altına almalıdır.
Ancak tek bir genel süre bütün uyuşmazlıklarda yeterli koruma sağlamaz. Temel bir hakka ağır müdahale ve yakın kayıp tehlikesinin birlikte bulunduğu durumlarda kırk sekiz saat içinde gerekçeli karar verilmesini sağlayan özel bir acil inceleme usulü oluşturulmalıdır. Bu önerinin karşılaştırmalı hukukta da karşılığı vardır: Fransa’da aciliyet ile temel özgürlüğe ağır ve açıkça hukuka aykırı müdahale koşullarına bağlı özel koruma yolunda kırk sekiz saatlik karar süresi öngörülmektedir.
Önerilen süreler, Anayasa’nın 125. maddesindeki yürütmenin durdurulması şartları korunarak kanunda düzenlenmelidir. Böylece mahkemenin hukuki değerlendirmesi, hakkın korunabileceği zaman aralığında yapılır. Azami sürenin belirlenmesi, acil bir dosyada son güne kadar beklenmesini haklı kılmaz. Gerektiğinde aynı gün karar verilebilmesini sağlayacak bir işleyiş kurulmalıdır.
Bunun için aciliyet değerlendirmesi, talebin mahkemeye ulaştığı aşamada yapılmalıdır. Davacı, yaklaşan hak kaybını ve ilgili tarihleri somut biçimde ortaya koymalı; mahkeme de dosyanın inceleme önceliğini bu bilgiler üzerinden belirlemelidir. Acil talebin haftalar sonra ele alınarak acil olduğunun anlaşılması, koruma ihtiyacını karşılamaz.
Savunma ve belge temini süreçleri de yeniden düzenlenmelidir. İdareden istenen belgeler için uyuşmazlığın aciliyetine uygun kısa süreler verilmeli; elektronik iletişim ve tebligat imkânları etkili kullanılmalıdır. Tarafların açıklama yapma ve karşı tarafın sunduklarına cevap verme imkânı korunarak hız sağlanmalıdır. Belge istenmesi veya ara karar verilmesi, toplam karar süresini belirsizleştiren bir işleyişe dönüşmemelidir.
Kararın gerekçesi, ileri sürülen hak kaybını ve zaman unsurunu karşılamalıdır. Öğrencinin dönem kaybı yaşayacağını somut tarihlerle açıkladığı bir dosyada, bu iddianın neden koruma gerektirip gerektirmediği anlaşılabilmelidir. Karar süresinin kısalığı, somut olayla bağlantılı gerekçe kurulması yükümlülüğüyle birlikte ele alınmalıdır.
Süreye uyulmamasının da usulî bir karşılığı bulunmalıdır. Karar verilmeden sürenin dolması hâlinde, kişinin başvurabileceği özel bir hızlandırma yolu düzenlenmeli; bunu inceleyecek merciin yetkisi ve karar süresi açıkça belirlenmelidir. Başvuru, bekleyen koruma talebinin derhâl ele alınmasını sağlayabilmelidir. Aynı dosyaya tekrar tekrar ivedilik dilekçesi sunmak zorunda kalmak, etkili bir başvuru güvencesi olarak kabul edilemez.
Bu düzenleme yeterli personel, nöbet ve iş bölümüyle desteklenmelidir. Acil koruma taleplerini karşılayacak kapasitenin oluşturulması, devletin yargıyı etkili biçimde örgütleme sorumluluğu içinde ele alınmalıdır. Eğitim dönemini, mesleki fırsatını veya başka bir hakkını kaybeden kişinin, yargı teşkilatındaki kapasite eksikliğinin bütün sonuçlarını üstlenmesi beklenemez.
Yürütmenin durdurulmasında süre güvencesi, hak kaybını önleme imkânının güvencesidir. Kanun, hangi koşullarda koruma sağlanabileceğini düzenlerken, bu talebin en geç ne zaman cevaplandırılacağını da belirlemelidir. Öğrencinin kayıt süresi, akademisyenin başvuru dönemi ve idarenin uygulama takvimi işlerken, onları koruyacak yargısal kararın zamanı belirsiz kalmamalıdır.
Yükseköğretim Hukuku